The Boy Who Knew the Brutalism

Brutalisme in Tbilisi

In Tbilisi krijgt het brutalisme een heel eigen gezicht. Tijdens de Sovjetperiode ontstaan hier gebouwen waarin beton, experimentele constructies en futuristische vormen samenkwamen. De Nutsubidze Skybridges, het voormalige Ministry of Highways en het Palace of Rituals zijn bekende voorbeelden. Niet alles is strikt brutalistisch; veel valt onder het bredere Soviet Modernism. Voor ons is juist die combinatie fascinerend: beton, geometrie, licht en schaduw, maar ook verval en onverwachte details.

Een paar jaar geleden maakten Eric en ik tijdens een fotoreis door Georgië foto's van deze bijzondere architectuur. Bij de Nutsubidze Skybridges kwam een klein jongetje op ons af. Hij vertelde dat hij vijftien was en vroeg of hij ons voor wat geld kon rondleiden. Wij keken elkaar aan en schatten hem eerder op twaalf. We gingen toch met hem mee.

En wat bleek hij een gids! Hij schoot als een ratje door de betonnen gangen, kende iedere doorgang en wist precies waar we moesten zijn. Hij trok deuren open waarvan wij het bestaan niet eens vermoedden en bracht ons naar verborgen ruimtes en onverwachte uitzichtpunten. Ondertussen vertelde hij enthousiast over de gebouwen, de buurt en wat zich hier allemaal had afgespeeld.

Voor ons was hij niet zomaar een gids. Hij was onze sleutel tot een kant van Tbilisi die we anders nooit hadden gezien. En eerlijk gezegd: zonder hem waren de foto's misschien mooi geweest, maar het verhaal erachter hadden we gemist. 

Verlaten waterreservoir bij het Archeologisch Museum. Ze werden  aangelegd om de problemen met de drinkwatervoorziening van Tbilisi op te vangen. Later werden ze buiten gebruik gesteld en leeggehaald. Er waren zelfs plannen om de reservoirs te integreren in een nieuw archeologisch museum, maar die plannen zijn nooit gerealiseerd.

Deze foto laat mooi zien waarom dit zo'n bijzonder object is. Het dak bestaat uit een enorme cirkelvormige betonconstructie, opgebouwd uit radiaal geplaatste elementen. Door het centrale gat valt daglicht naar binnen, waardoor de constructie bijna iets weg heeft van een enorme betonnen koepel of een futuristisch ruimteschip. De combinatie van constructie, herhaling, licht en verval past perfect bij het Sovjet-modernisme van Tbilisi.

De 32 m²-flat is eigenlijk een onderwerp binnen het verhaal van de Sovjet-architectuur. Het gaat niet om één specifiek type appartement van precies 32 m², maar om een typische maat binnen de massale woningbouw die vanaf de jaren vijftig in de Sovjet-Unie ontstond.

De gedachte erachter

Na de Tweede Wereldoorlog was er in de Sovjet-Unie een enorm woningtekort. Miljoenen mensen woonden nog in gemeenschappelijke woningen (kommunalki) of zeer slechte omstandigheden. Onder Chroesjtsjov kwam daarom een enorme bouwoperatie op gang: snel, goedkoop en vooral veel woningen produceren.

De zogenaamde Khrushchevka's werden meestal gebouwd als eenvoudige blokken van vier of vijf verdiepingen. In Tbilisi verschenen ze vanaf het einde van de jaren vijftig en vooral in de jaren zestig, onder andere in de wijken Saburtalo, Gldani, Varketili, Temka en Dighomi. 

Een klein appartement van ongeveer 31–32 m² was daarbij heel normaal. Het bestond vaak uit één kamer, een kleine keuken, badkamer en minimale bergruimte. Alles was ontworpen om zo efficiënt mogelijk met de beschikbare vierkante meters om te gaan.

Het Nutsubidze complex ligt op de steile helling van het Nutsubidze Plateau en bestaat uit drie hoge woongebouwen. Ze zijn op verschillende hoogtes tegen de helling gebouwd en met elkaar verbonden door hoge voetgangersbruggen. Het complex werd ontworpen door de Georgische architecten Otar Kalandarishvili en Gaioz (Gizo) Potskhishvili en werd in de jaren 1974–1976 gerealiseerd. 

Het unieke vooral in de combinatie van architectuur en topografie. De bruggen verbinden de gebouwen op verschillende verdiepingen, waardoor bewoners niet helemaal naar beneden en vervolgens weer omhoog hoeven te lopen. De skybridge functioneert daardoor eigenlijk als een soort verticale openbare straat. 

Een futuristische woonwijk

Het oorspronkelijke plan was veel ambitieuzer. Men wilde op het plateau een veel groter netwerk van woongebouwen en skybridges realiseren. Dat plan werd uiteindelijk niet uitgevoerd, waarschijnlijk vooral vanwege financiële beperkingen. Wat er wél staat, is daardoor een soort futuristisch fragment van een nooit voltooide Sovjetstad.

Dit is Technical University Metro Station (Teknikuri Universiteti), voorheen Polytechnic Institute, aan de Saburtalo-lijn van de metro van Tbilisi. 

De foto toont een van de twee monumentale mozaïekreliëfs boven de doorgangen naar het perron. 

De mozaïeken dateren uit 1979 en zijn gemaakt door de Georgische kunstenaars Iden Tabidze, Radish Tordia, Apolon Kharebava en Tamaz Tskhomelidze. Ze zijn uitgevoerd als mozaïek gecombineerd met reliëf: de figuren lijken letterlijk uit het oppervlak naar voren te komen.  De twee panelen verwijzen naar de functies van de nabijgelegen Technische Universiteit. Ze verbeelden onder meer kunst, sport, arbeid en onderwijs. Je ziet daardoor een typisch Sovjet-ideaal: de moderne, ontwikkelde mens die door onderwijs, arbeid, wetenschap en cultuur aan de toekomst bouwt. Tegelijkertijd is de uitvoering opvallend vrij en kleurrijk. 

Ook het plafond is bijzonder. De duizenden kleine, gevouwen geometrische elementen geven het station een soort diamanten of honingraatstructuur. Samen met het goudkleurige mozaïek ontstaat een bijna theatrale ruimte.